Cinsiyetle İlgili Bilmiyor Olabileceğiniz ve Bilmeniz Gereken 60 Terim

Çeviri [1]

 

Bella DePaulo
Sosyal psikolog, Prof. Dr.

Çevirenler: Emine Bayraktar & Kübra Çok

 

Cinsellik, ilişkiler, cinsel yönelim ve cinsiyet kimliği meseleleri, aslında öyle olmasalar da şu an olduklarından çok daha basit görülmüşlerdir. Şimdilerde LGBT ile sınırlandırılmış harfler listesi sürekli büyümekte. Tüm cinsel yönelimlere yapılan eklemeler, bazı cinsel olmayan ya da cinsel sayılmayacak yönelimleri de içerir. Ayrıca cinsel yönelimler dışında ilişkilere dair yönelimleri de değerlendirmeyi öğrendik. Kadın-erkek meseleleri bir zamanlar açık bir şekilde algılanırken artık rutin bir şekilde sorgulanır hâle geldi.

Kristen Bernhardt’ın “Party of One” adlı etkileyici tezini okumak bende ilişkiler, cinsel yönelimler, cinsiyet kimlikleri ve çok daha fazlasına ilişkin yeni kavramları araştırma hevesi uyandırdı (Teşekkürler Kristen). Bu nedenle bir akşamımı, bazı ilgili tanımlamaları toplamakla geçirdim. Günler sonraysa, hâlâ bunun üzerinde çalışmaya devam ediyordum. Bu süre boyunca başımı defalarca çileden çıkmışçasına salladığımı kabul ediyorum. Nihayetinde yine de son derece iyimser hissetmeye başladım. Artık değer verilen cinsellik, aşk veya ilişkilere tek bir yaklaşım yok. Kısa bir süre önce sorunlarının ne olduğunu düşünen insanlar şimdi tek bir cevaba sahip: Hiçbir şey. Romantik ilişkilerin neden diğer ilişkilerden daha değerli olduğunu merak eden insanlar, şimdi kendi bakış açılarını değerlendirebilirler. Belki de bu insanlar tuhaf değil, aksine ilerici, açık görüşlü ve demokratiktir.

Yaptığım araştırmadan elde ettiğim 60 terimin tanımlarını sizlerle paylaşacağım. Bulduğum en kapsamlı kaynak, Davis’teki California Üniversitesi tarafından hazırlanan bir sözlüktü. Yararlandığım diğer kaynaklardan özellikle bahsetmediğim sürece, tanımlarımı bu sözlükten uyarladım ve 60 terimi daha kolay anlaşılması için beş bölüm hâlinde düzenledim. Elbette başka sınıflandırmalar da mümkün olabilirdi.

1- Cinsiyet ve toplumsal cinsiyet: Fark nedir? Peki ya cinsel yönelim ve cinsiyet kimliği arasındaki farklar nelerdir?

2- Cinsel yöneliminiz nedir?

3- Diğer insanlara karşı nasıl bir çekim hissediyorsunuz?

4- İlişki yöneliminiz nedir?

5- Farklı ilişkilere nasıl değer verirsiniz?

I. Cinsiyet ve toplumsal cinsiyet: fark nedir? Peki, cinsel yönelim ve cinsiyet kimliği arasındaki farklar nelerdir?

Cinsiyet ve toplumsal cinsiyet aynı şeyler değil.

1-Cinsiyet (sex): “Tıbbi olarak inşa edilmiş bir kategoridir; sıklıkla ultrason ya da doğumda genital organların ortaya çıkmasına dayanır.”

2-Toplumsal cinsiyet (gender): “Bir kişiyi erkek, kadın veya diğer bir kimlik üzerinden sınıflandırırken kullanılan toplumsal bir yapıdır.”

Kadın ve erkek olmak üzere sadece iki cinsiyetin varlığından bahsedilen, herkesin kadın ve erkek olarak dünyaya geldiği, gerçekten  erkek ve  kadın olduğu varsayılan zamanları hatırlayın. Bu durum, şimdi çok daha karışık. İşte bu kanılara meydan okuyan kavramlardan bazıları:

3-İkili olmayan (non-binary): “Birey için halk arasında yankı uyandıran var olma yollarının ve ifadelerin tamamını kucaklayan bir cinsiyet kimliği ve deneyim. Bu kavram, ikili cinsiyet beklentilerine karşı aktif bir direniş ve/veya dünyadaki yeni, sınırsız ve kendine özgü görüşlerin kasıtlı oluşumu olabilir. İkili cinsiyet kimlikleri olmayan bazı insanlar için, cinsiyet genişlemesi (gender expansive) ve cinsiyete uymayan (gender non-comforming) gibi diğer kavramlar ve kimliklerle örtüşme söz konusu olabilir.”

4-Cinsiyet genişleten (gender expansive): “Kimlikler, roller ve diğer bilindik cinsiyet normları da dâhil olmak üzere, kendi kültürlerinde yaygın olan cinsiyet tanımlarını genişleten kişiler için kullanılan şemsiye bir terimdir. Cinsiyet genişleten bireyler, bunları belirleyenler ve trans cinsiyet kimliklerinin yanında, içinde yaşadıkları toplumun cinsiyet kavramını zorlayan kişilerdir.”

5-Cinsiyete uymayan (gender non-conforming): “Toplum tarafından kabul görülmüş cinsiyet ifadelerini ve rollerini kabul etmeyen insanları ifade eder.”

6-Akışkan cinsiyet (gender fluid): “Bireylerin cinsiyet kimliğinin, toplumun cinsiyet temelli beklentilerine içinde mi dışında mı olup olmadığı değişken olan insan. İki veya daha fazla cinsiyet arasında hareket hâlinde olmak’ şeklinde tanımlanabilir.”

7-Çift cinsiyet (bigender): “İki cinsiyete sahip olmak, erkeksi ve kadınsı rollerle ilgili kültürel özellikleri göstermek.”

8-Kuir cinsiyet (gender queer): “Cinsiyet kimliği ve/veya toplumsal cinsiyet ifadesi, kendilerine atanan cinsiyete ait baskın toplumsal normlarının dışında kalan kişilerin cinsiyetlerinin ötesinde ya da bunların bazı kombinasyonuna sahip olmasıdır.”

9-Çoklu cinsiyet (polygender) veya 10-Pancinsiyet (pangender): “Farklı cinsiyetlerin özelliklerini sergilemek ve sadece iki cinsiyetin kavramlarını kasten reddetmektir.”

11-Neutrois: “Kuir cinsiyet veya trans cinsiyet şemsiyelerinin altında yer alan, ikili olmayan bir cinsiyet kimliğidir. Neutrois’in sadece bir tanımı yoktur; çünkü kendini böyle tanımlayan her insan, cinsiyetini farklı şekilde deneyimlemektedir. En yaygın tanımlar: 12-Nötr-cinsiyet (Neutral-gender), 13-Boş cinsiyet (Null-gender), 14-Ne erkek ne de kadın (Neither male nor female), 15-Cinsiyetsiz (Genderless) ve/veya 16-Cinsiyet olmayan (Agender).

Aeon’da Rebecca Reilly-Cooper, cinsiyetin çeşitliliğe sahip olduğu fikrine meydan okumuştur. Vox’da on iki kişi, neden erkek-kadın ikilisinin onlar için bir işe yaramadığını açıklamıştır. Cinsel yönelim ve cinsiyet kimliği, aynı şeyler değildir.

17-Cinsiyet kimliği (gender identity): “Bir kadın ya da erkek olduğunuzu söylediğinizde, cinsiyet kimliğinizi açıklamış olursunuz. Cinsiyet kimliği kişinin kendisini, doğumuyla kendisine atanan cinsiyet ve toplumsal cinsiyetine uysun ya da uymasın, trans, kuir cinsiyet, kadın, erkek veya diğer cinsiyet kimliklerinden biri olarak algılamasıdır. (Trans ve kuir cinsiyet hakkında daha fazla bilgi için aşağıdaki bölümüne bakın: “Cinsel yöneliminiz nedir?”) Trans cinsiyet, bir cinsiyet yönelimidir ve cinsel yönelimlere atıfta bulunan listeye dahil edilmiştir.

18-Cinsel yönelim (sexual orientation): “Diğer insanlara sürekli olarak duygusal, romantik, cinsel veya sevgi yüklü ya da sevgi yüklü olmayan çekimdir.”

II. Cinsel Yöneliminiz Nedir?

Eğer yeterince yaşlıysanız, “eşcinsel olmayan kimse” ve “eşcinsel” (heteroseksüel ve homoseksüel) terimlerinin ilgili tüm cinsel yönelimleri kapsadığı zamanları hatırlıyorsunuzdur. Eşcinsel insanlar, bu kelimenin aşağılayıcı olduğu zamanlarda, nonoş, ibne (ve daha kötüsü) olarak tanımlanıyordu.Sonrasında koşullar, LGBT’yi kapsayacak şekilde genişletildi: lezbiyen, gey, biseksüel ve trans cinsiyet.

19-Lezbiyen (lesbian) “cinsel ve sevgi yönelimi, kendi cinsiyetindeki insanlara yönelik olan kadınları ifade eder.” Her ne kadar 20-“gey” (gay), sıklıkla erkeklere yönelen erkekler için kullanılsa da daha geniş bir şekilde, aynı cinsiyetten birilerine ilgi duyan herkes için kullanılır. 21-Biseksüeller (bisexuals) kadın ve erkeklerin ikisine de ilgi duyarlar, ancak her zaman ikisine de aynı derecede ilgi duymayabilirler. 22-Transseksüel (transgender) insanlar ayrıca 23-“trans” veya 24-“trans*” olarak adlandırılır (yıldız işareti “uygun etiket, yani Trans erkek” ifadesini belirtir). Bu terim, “cinsiyet kimliği ve/veya ifadesini doğuştan gelen cinsiyetlerini temel alan geleneksel beklentilerden farklı olan insanların kimlik ve deneyimlerini geniş bir yelpazede tanımlar.”Bunu dışında Trans Erkek ve Trans Kadın kelimeleri, San Diego’daki California Üniversitesi Kaynak Merkezi tarafından da açıklanmaktadır:

25-Trans erkek (trans man/trans male): “Kadından erkeğe trans cinsiyeti olan (FTM: female-to-male), kadın olarak dünyaya gelmiş; fakat cinsiyet kimliği erkek olan kişi.” FTM bazen F2M olarak ifade edilir.

26-Trans kadın (trans woman/trans female): “Erkekten kadına trans cinsiyeti olan (MTF: male-to-female), erkek olarak dünyaya gelmiş; fakat cinsiyet kimliği kadın olan kişi.” MTF bazen M2F olarak ifade edilir.

Trans cinsiyetli biri değilseniz, özel bir terime ihtiyacınız olmadığını düşünebilirsiniz. Fakat sizin de bir teriminiz var: 28-Yöndeş cinsiyet (cisgender): “Toplumun, kişinin doğuştan gelen cinsiyetiyle eşleştiğini varsaydığı toplumsal cinsiyet ya da toplumsal cinsiyet rolündeki performanstır. Cis- eki ‘bu taraftaki’ ya da ‘karşıda olmayan’ anlamındadır.”

Bu harfler listesi genişlemeye devam etmekte. Sıklıkla bahsedilen harfler (QIA) bize LGBTQIA’yi vermiştir.

Q, Kuir veya Sorgulayan içindir.

29-Kuir (queer):Cinsiyet ve cinsiyet normları, baskın beklentilere uymayan insanlar için kullanılabilen” geniş bir sınıflandırmadır. Boyut, fiziksel yeterlik ve daha fazlası dahil, “normlara uymayan” tüm türlere atfedilir.

30-Sorgulayan (questioning): “Kendi cinsiyet kimliğini, cinsiyet ifadesini veya cinsel yönelimini keşfetme sürecidir.”

31-I, İnterseks (intersex):Doğuştan (yani herhangi bir tıbbi müdahale olmadan), toplumun erkek ya da kadın tanımlarına tam anlamıyla uymayan, birincil ya da ikincil cinsiyet özellikleri geliştirmiş insanlar için kullanılır. 32-Hermafrodit (hermaphrodite), geçmişte interseks insanları tanımlamak için kullanılmış, miladı dolmuş ve kusurlu bir terimdir.”33-A, Aseksüel (asexual): “Cinsel yönelim, genel olarak cinsel çekim hissetmeme veya partner karşı arzu duymama üzerinden tanımlanmaz. Aseksüellik, cinsel aktiviteden[3] kasıtlı olarak kaçınan 34-bekârlıktan (celibacy) farklıdır.” Bazı aseksüel insanlar seks yapar. Aseksüel olmanın farklı yolları var. Halk dilinde 35- Birli/as (ace) kelimesi bazen Aseksüel yerine kullanılır. (AVEN, Asexual Visibility and Education Network: Aseksüel Görünürlük ve Eğitim Ağı, büyük bir bilgi kaynağıdır.)

[Diğer A kelimesi Alloseksüel, Aseksüelden epey farklıdır. 36-Alloseksüel (allosexual) yönelim “genel olarak cinsel çekim hissetme veya partnere karşı arzu duyma üzerinden tanımlanır.”]

[Bir başka A kelimesi -herhangi bir cinsel yönelimi tanımlamayan- bir müttefiktir. 37- Müttefiklik (allyship) “Kişinin baskıyı, kendisi için savunucu bir grubun desteğiyle sonlandırma eylemidir.”]

Dahası var. Listeye bazen eklenen P ve K harfleri bize LGBTQIAPK’yi veriyor.P, Panseksüel (veya Omniseksüel) veya Polyamorous’u kastedebilir.

38-Panseksüel (pansexual) ve 39-Omniseksüel (omnisexual): “Tüm toplumsal ve biyolojik cinsiyetlere yönelik romantik, cinsel veya sevgi arzusu duyan insanları tanımlamak için kullanılan terimlerdir.”

40-Çokaşklılık (Polyamory): “Aynı anda çoklu sevgi ilişkilerinin içinde olmak/olmaya açık olmak.” Bazı poliamoristler (poliamor insanlar) ‘poli’yi bir ilişki yönelimi olarak görürler. Bazen etik, rızaya dayalı, aşk dolu ve tek eşli olmayan tüm ilişki biçimleri için şemsiye bir terim olarak kullanılır.

41-K, Kink’i ifade eder. Role/Reboot’a göre  “ ‘K’, bağımlılık ve disiplin, hakimiyet-itaat ve sado-mazoşizmin yanı sıra fetiş ve tercihleri olanları da kapsıyor.” Eğer bunlara gözlerinizi deviriyorsanız şunu bir düşünün: “Araştırmaya göre yetişkinlerin %15’i cinsel aktivitelerinde ‘kink’ formlarını kullanmaktadır. Bu, gey ve lezbiyen kimliği olanlara göre daha yüksek bir orandır.” Herkes kendisini seksüel ya da aseksüel olarak tanımlamaz. Bazıları aseksüelliği, örneğin, dömiseksüellik ve gri seksüelliği de içermekte olan bir spektrum olarak düşünmektedir. Bu tanımlamalar AVEN’den alınmıştır:

42-Dömiseksüel (demisexual): “Cinsel çekiciliği ancak duygusal bir bağ kurduktan sonra deneyimleyebilen kişi. Bu bağın doğası gereği, kişinin romantik olması gerekmez.”

43-Gri aseksüel (gri-a) [gray-asexual (gray-a)] veya 44-Gri-seksüel (gray-sexual): “Seksüellikle aseksüellik arasındaki alanda kendisini tanımlayan kişi. Bunun nedeni cinsel çekiciliği (seksapellik) çok nadiren ve ancak belirli koşullar altında deneyimlemeleri ya da bu yoğunluğun çok düşük olmasıdır.” (Konuşma dilinde bazen 45-gri birli/as (grey-ace) olarak anılır).

Aynı zamanda çok eşliliğin de birden fazla çeşidi vardır. Bunun önemli bir örneği solo çok eşliliktir. Solopoly isimli eserinde Amy Gahran şu ifadeyi kullanır:

46-Solo çok eşlilik (solo polyamory): “Solo çok eşli insanları diğerlerinden ayıran özellik, bizlerin hayatımızı ya da kimliğimizi geleneksel sosyal ilişki skalasında birleştirmememizdir (ya da böyle bir çabaya girmememiz). Örneğin, yakın ilişki içinde bulunduğumuz partnerlerimizle evimizi ya da maddi durumumuzu paylaşmayız. Benzer biçimde, solo çok eşliler kendilerini bir çift (ya da üçlü vb.) parçası olarak tanımlamaz. Biz kendimizi tek tek, ayrı ayrı bireyler olarak tanımlamayı tercih ederiz.” Kristen Bernhardt’ın tezinde belirttiği gibi solo çok eşliler genelde şöyle söyler: “Ben kendimin birincil partneriyim.”

(“İlişki merdiveni” kavramının bir tanımı için aşağıdaki “İlişkilere yönelik yöneliminiz nedir?” kısmına bakınız)

III. Diğer insanlara yönelik ne tür bir çekicilik hissediyorsunuz?

Kişiler arası çekicilik sadece seksüel değildir. AVEN, farklı 47-çekicilik (attraction) biçimlerini listelemiştir (“insanları bir araya getiren duygusal güç”):

48-Estetik çekicilik (aesthetic attraction): “Romantik ya da seksüel olmaksızın bir kişinin görünümüne yönelik çekicilik.”

49-Romantik çekicilik (romantic attraction): “Bir başka kişiyle romantik bir ilişkide bulunma arzusu.”

50-Duygusal çekicilik (sensual attraction): “Şefkatli dokunuşlar gibi, başka birisiyle cinsel olmayan fiziksel temasta bulunma arzusu.”

51-Cinsel çekicilik (sexual attraction): “Başka biriyle cinsel temasta bulunma isteği, cinselliğimizi o kişiyle paylaşma arzusu.”

Aseksüel, cinsel çekiciliği olmayan kişileri tanımlamak için kullanılan bir terimdir. Başka bir terim olan, romantik olmayan ise farklı bir durumu tanımlar. AVEN Wiki’ye göre:

52-Romantik olmayan (aromantic): “Başkalarına karşı çok az romantik çekicilik hisseden veya hiç hissetmeyen kişidir. Romantik kişilerin, başka birisiyle romantik bir ilişkide bulunmak gibi duygusal bir ihtiyaçları varken, romantik olmayan kişiler genelde, diğer romantik olmayan ilişkiler ve arkadaşlıklarla tatmin olurlar.” (Daha fazla bilgi almak istiyorsanız Buzzfeed’deki romantizm olmayanla ilgili beş mite göz atınız.)

Romantik çekiciliği deneyimleyen kişiler birine tutulur. Romantik olmayan kişilerde ise şiddetli bir çekim olur. AVEN Wiki’ye göre:

53-Şiddetli çekim (squish): “Başka bir kişiye yönelik platonik (cinsel olmayan, romantik olmayan) bağlanma arzusu. Şiddetli çekim kavramı “arkadaşça tutulmak” fikrine çok benzerdir. Şiddetli çekim herhangi bir cinsiyetten kişiye yönelik olabilir ve bir kişinin hepsi aktif olan birden fazla şiddetli çekimi olabilir.”

IV. İlişkilere yönelik yöneliminiz nedir? (Örneğin, monogamiyi mi tercih ediyorsunuz? İlişkilerinizin belirli bir yönde ilerlemesi gerektiğini mi düşünüyorsunuz?)

Monogamiye alternatif pek çok ilişki biçimi “etik çok eşlilik” gibi çatı bir kavram altında ele alınabilir.

54-Monogami (monogamy): “Bir defada sadece bir tane yakın ilişki içinde partnerinin olması.”

55-Karşılıklı anlaşmaya dayalı çok eşlilik (veya etik çok eşlilik) [consensual non-monogamy (ya da ethical non-monogamy)]: “Dahil olan herkesin anlaşması ve rızası olduğu sürece, aşk ve cinselliği birden fazla insanla bilinçli olarak yaşama hâli.” (Bu tanım Gracie X’in tanımıdır ve altı türünü incelediği link buradadır. Çok eşlilik bunlardan sadece bir tanesidir.)

Geleneksel bilgiye göre, romantik ilişkilerin belirli bir yolda ilerlemeleri beklenir. Buna “ilişki merdiveni” denir.” Amy Gahran bunu şöyle tanımlar:

56-İlişki merdiveni (relationship escalator): “Yakın ilişkilerle ilgili toplumsal beklentilerin varsayılan durumudur. Partnerler net bir hedefe yönelik olarak görünür işaretlere dayalı, ileriye yönelik adımları takip eder. Merdivenin en üstündeki amaç, sabit tek eşli (iki kişi arasında cinsel ve romantik olarak özel olan) ve evliliğe yönelik bir ilişkidir. Pek çok vakada, bir ev satın almak ve çocuk sahibi olmak da hedefin bir parçasıdır. Partnerlerin ölüme dek en tepede kalmaları beklenmektedir. Bu merdiven, devam eden yakın derecedeki ilişkinin “ciddi”, “iyi”, “sağlıklı, “bağlanmış” veya “devam etmeye değer” kategorileri olsa da standarttır.

V. Farklı ilişkileri nasıl değerlendirirsiniz?

Sizce herkes romantik bir ilişkide olmalı mıdır? Herkes romantik bir ilişkide olmak ister mi? Böyle bir ilişki diğerlerinden daha önemli midir? Felsefeci Elizabeth Brake sayesinde bu varsayıma verilen bir isim vardır; “amatonormativite”. Amatonormativite, bir varsayım olup bir olgu değildir. Bununla ilgili bir kavram da mononormativitedir. (Aşağıdaki tanım Robin Bauer’e aittir ve Kristan Bernhard’ın tezinde açıklanmıştır.) Aynı kavramlar ailesinde bulunan diğer bir kavram da heteronormativitedir (Aşağıdaki tanım Miriam Webster’de yapılmıştır). İlişkiler hakkında tamamen farklı bir düşünme biçimi de Andie Nordgren tarafından “ilişki anarşisi” kavramında açıklanmıştır.

57-Amatonormativite (amatonormativity): “İnsanlar için merkezi, özel ve aşkla dolu bir ilişkinin normal olduğu, bunun evrensel bir hedef olduğu ve böyle bir ilişkinin normatif olduğu varsayımıdır. Ve bu nedenle diğer ilişki türlerine nazaran tercih edilmesi gerektiği denmektedir.” (Drake Baer’in New York dergisinde bu kavramla ilgili tartışması oldukça iyidir.)

58-Mononormativite (mononormativity): “Tek eşlilik ve çiftler tarafından biçimlenen anlaşmalı ilişkilerin sosyal ilişkilerin temeli olduğu, bunun insan varlığının önemli bir parçası olduğu ve bir arada yaşamanın doğal sayıldığı varsayımıdır.”

59-Heteronormativite (heteronormative): “Heteroseksüelliğin, cinsellik konusunda tek, normal ve doğal hâli olduğu yönündeki tutumdur.”

60-İlişki anarşisi (relationship anarchy): “İlişki anarşistleri, romantik ve cinsellik temelli ilişkileri, cinsel ve romantik olmayan ilişkilere kıyasla öne koyan geleneksel standartları sıklıkla eleştirirler. Bunun yerine, ilişki anarşisi, arkadaşlıkla aşk temelli ilişkiler arasındaki hiyerarşik değerlendirmeleri ortadan kaldırmayı ve aşk temelli ilişkilerin platonik arkadaşlardan daha değerli kabul edilmelerini engellemeyi amaçlar.”

 

Çeviriye yaptığı katkılar için Arş. Gör. Gonca Nebioğlu’na çok teşekkür ederiz. (ç.n.)

 

[1] Bu yazıda yer alan terimler ve açıklamalar cinsiyet kuramlarından bağımsız şekilde ve bilgilendirme amacıyla okurlara sunulmuştur. Buna göre metin içinde geçen bazı açıklamalar günümüz cinsiyet kuramları ile uyuşmayabilir. (e.n.)

[2] Yazının orijinal adı: 60 Sex-Relevant Terms You May Not Know – and Why You Should

Yazının alındığı internet sitesi: https://www.psychologytoday.com/us/blog/living-single/201704/60-sex-relevant-terms-you-may-not-know-and-why-you-should

[3] Aseksüellikte kişinin cinsel aktiviteden ya da sevişmekten kastının ne olduğu önemlidir. (e.n.)

Share :
You may also like
Hebhinark
Sayı 01
Kavramlar İçinde Kavramsallaşmamak Mümkün Mü? “Queer Teori”
Sayı 01